فردای کرمان ـ رضا ریاحیان: کشفیات اخیر باستان شناسی جیرفت (حوزه فرهنگی هلیل رود) تحولات شگرفی در زمینه پیشینه سرزمین ایران و از جمله کرمان ایجاد کرد. شناسایی شهری متمدن (کنار صندل) مربوط به دوران هزاره سوم پیش از میلاد (مفرغ ) از مهمترین دستاوردهای مطالعات تاریخ و فرهنگ کرمان به حساب می‌آید که دارای شاخص‌های اصلی دوران شهرنشنی جوامع گذشته است. در ادامه‌ی سلسله یاداشت‌های سفر به لایه‌های تاریخ، به جایگاه این محوطه باستانی و شواهد تاریخی فرهنگی شاخص بدست آمده از آن پرداخته می‌شود تا به فهمی روشن از این مکان باستانی دست یابیم.
محوطه کنار صندل به فاصله حدود 30 کیلومتری جنوب شهر جیرفت در حوزه میانی هلیل رود واقع و ابعاد آن حدود 2×3 کیلومتر به طوری‌که کل روستای کنار صندل را شامل می‌شود. پس از حفاریهای غیر مجاز سال 1381 هیات بین‌المللی باستان‌شناسی به سرپرستی دکتر یوسف مجیدزاده به مدت شش فصل کاری طی سالهای 1381-1386 شروع به حفاری علمی در این محوطه کرد و نگارنده نیزافتخار همکاری با این گروه را داشته است. در ادامه نیز در سالهای اخیر، دکتر سید منصور سید سجادی در این مکان باستانی مطالعات باستان‌شناسی انجام داده است.
در نگاه کلی این محوطه شامل تپه کنار صندل جنوبی (عمارت حکومت نشین)، کنار صندل شمالی(بنای مصطبه‌ای شبیه زیگورات ) و گورستان محطوط‌آباد می‌باشد. فاصله هرکدام نسبت به یکدیگر بیش از هزار متر و فضای بین آنها منازل مسکونی، مراکز صنعتی، مرکز نگهداری کتیبه های خط و انباشت اثر مهرها وجود دارد. مهمترین یافته های این محوطه شامل نیم‌تنه نقش برجسته گلی، اثر مهر که دارای موتیف‌های شیبه به ظروف سنگ صابونی، کوره های ذوب فلز، اشیاءسنگ صابونی، کتیبه های خطی، ظروف سفالی، اشیاءمفرغی و ابزار سنگی هستند. قدمت این آثار مربوط به هزاره سوم پیش از میلاد (دوران شهر نشینی) تاریخی حدود 5 هزار سال پیش دارند. بهر حال در این منطقه از ایران مکان باستانی مربوط به دوران شهرنشینی وجود دارد که اکثر شاخص‌های یک زندگی شهری متمدن را در دروران گذشته داشته و در بعضی محافل علمی از آن به عنوان مرکز تمدن گمشده اَرت (ارتا) یا مرهشی یاد می‌شود.
از مهمترین شاخص‌های آن می‌توان به بنای مصطبه‌ای (زیگورات) واقع در تپه کنار صندل شمالی اشاره کرد که به احتمال زیاد اجرای مراسم مذهبی و عمومی توسط مردمان آن روزگار در این قسمت اجرا می‌شده است. شاخص دیگر آن بنای حکومتی (کنار صندل جنوبی) و فضاهای معماری اطرف آن می‌باشد که نشان دهنده شکل‌گیری حکومت‌های اولیه است. مرکز صنعتی به همراه کوره‌های ذوب فلز نیز یکی دیگراز شاخص‌های زندگی شهر نشینی که نشان دهده شکل گیری صنعت‌های مختلف و تولید اولین آلیاژ (مفرغ) در محدوده این محوطه قرار دارد. اختراع خط و آغاز نگارش یکی از مهمترین شاخص‌های دوران شهرنشینی است که تعدادی کتیبه خطی در محدوده این محوطه شناسایی شد و دیگر صاحبنظران بر روی آنها پژوهش انجام داده‌اند که درتحقیقات اولیه نشان داد که خطوط این کتیبه‌ها مختص به حوزه فرهنگی هلیل رود بوده است. وجود گورستان های غنی(محطوط آباد) از اشیاءسفالی، مفرغی و سنگ صابونی (کلریت) نشان دهنده‌ی جوامع طبقاتی که یکی از شاخص‌های مهم جوامع شهری باستان محسوب می‌شود، در این مکان باستانی وجود دارد.
بهر حال بررسی و مطالعه هرکدام از این شاخص‌ها می‌تواند اطلاعات مناسبی در زمینه جوامع شهری باستان در منطقه جنوب شرق ایران ارائه دهد به همین منظور روی بعضی از این شاخص‌ها پژوهشگران به طور مستقل مطالعاتی انجام داده‌اند. بااین توصیفات می‌توان اظهار داشت این محوطه باستانی نسبت به دیگر محوطه‌ها در دوران شهرنشینی از جمله شهداد و شهر سوخته دارای شاخص‌های بیشتر زندگی شهری متمدن باستان است.
در پایان می‌توان گفت با کشف شواهد باستان شناسی مهم و موثر در این منطقه از ایران (حوزه فرهنگی هلیل رود) ردپای تمدن‌های گمشده ارت و مرهشی نمایان شده است. که در سلسله یاداشت‌های بعدی به آن پرداخته می‌شود.
نظر خود را بنویسید