اما و اگرهای حفاظت از منبر سنگی سیرجان

فردای کرمان ـ دکتر رضا ریاحیان: روزهای اخیر افرادی سودجو به منظور کشف اشیاء عتیقه زیر پلکان سنگی (منبر سنگی) واقع در قلعه سنگ سیرجان را مورد حفاری غیرمجاز قرارداده بودند که با اقدامات مناسب میراث فرهنگی وضعیت و شرایط محیطی آن تثبیت و اقدامات اجرایی و موثری در این زمینه از جمله اعزام کارشناسان مجرب حفاظت سنگ از پایگاه جهانی تخت جمشید جهت ارائه راهکار مناسب به منظور حفاظت از آن انجام شد. همچنین جلسات مختلفی با مقامات دستگاه‌های اجرایی شهرستان، استان و کشور در خصوص نحوه‌ی حفاظت از این اثر تاریخی فرهنگی تشکیل داده تا مناسب‌ترین تصمیم در خصوص نحوه‌ی حفاظت از آن گرفته شود. به دلیل اهمیت این پلکان سنگی، در خصوص کارکرد و نحوه‌ی حفاظت از آن نظرات گوناگونی ارائه شده که همین اختلافات کارشناسی باعث شده تا در حال حاضر اقدام مشخصی در این خصوص صورت نگیرد. در یاداشتی مختصر به این موضوع پرداخته‌ام تا به فهمی روشن از این مسئله دست یابیم.

شهر قدیم سیرجان از سده پنجم تا نهم هجری در قلعه سنگ در جنوب شرقی سیرجان امروزی شکل گرفته و یکی از عناصر شاخص آن پلکان سنگی کتیبه‌دار (منبر سنگی) است. در خصوص کارکرد و کاربرد آن اظهار نظرهای مختلفی از قبیل ارتباط با یک سکوی آتش، مشابه نمونه پاسارگاد و منبری از یک مسجد دوره‌ی‌ آل‌مظفر مطرح شده است. بروی این سنگ پلکانی کتیبه‌ای در سال 789 هجری قمری در زمان عماد‌الدین احمد از سلاطین آل‌مظفر ایجاد و متاسفانه در حال حاضر دچار آسیب شده است. برپایه‌ی شواهد موجود ابتدا کتیبه‌ها حکاکی و در زمان دیگری پله‌های روی سنگ ایجاد شده و قسمت‌هایی از کتیبه‌ها را از بین برده است.

در سال 1394 کاوش باستانشناسی توسط دکتر امیر حاجلو با حمایت شرکت معدنی گل‌گهر سیرجان در محدوده‌ی قلعه‌سنگ از جمله اطراف پلکان سنگی انجام و حاصل آن نتایج مهمی در زمینه کارکرد و کاربرد پلکان سنگی و محیط اطراف آن حاصل شد. در مرحله‌ی اول مشخص شد در اطراف پلکان سنگی هیچ شواهدی از فضای مذهبی از جمله مسجد و بنای سنگی دیگری مرتبط با آن وجود ندارد. درمرحله‌ی دوم نمایان شد که پلکان سنگی روی دو قطعه سنگ بدون ملات به صورت طولی ابتدا و انتها قرارگرفته است. درمرحله‌ی سوم وجود قطعات پراکنده سنگ‌ریز، متوسط و درشت که به روی بعضی از آن‌ها آثار ابزار کشف شد و در نهایت برپایه‌ی نظر دکتر حاجلو، این محدوده از قلعه‌سنگ احتمالا کارگاه صنعتی سنگ‌تراشی و حجاری بوده است، که کارکرد پلکان سنگی ابتدا سنگ یادبودی با کتیبه‌ی حجاری در مدح و ستایش عمادالدین احمد از حکام آل‌مظفر درخارج از دروازه ورودی حاکم‌نشین (کهن دژ) در بخشی از شارستان تعبیه شده بود. در ادامه روند تکاملی فضاهای معماری قلعه‌سنگ دوره‌ای دیگر در همین محل (کارگاه صنعتی تراش سنگ) با توجه به شواهد موجود از جمله دوقطعه سنگ نامنظم قرارگرفته؛ زیر پلکان سنگی اقدام به تراش پله بروی سنگ یادبود با کاربرد منبر و یا هرچیز دیگر کرده‌اند. جهت اطلاعات بیشتر ارجاع می‌دهم به مقاله آقای امیرحاجلو در مجله پژوهش‌های باستان‌شناسی ایران، دانشگاه بوعلی سینا، همدان شماره 36 دوره سیزدهم بهار 1402 .

بر پایه‌ی قوانین و مقررات بین‌المللی آثار تاریخی فرهنگی‌که شامل مجموعه، محوطه و شهرهای تاریخی و اسلامی می‌شوند دارای عناصری هستند که در طول تاریخ در آن شکل گرفته و دارای اصالت و یکپارچکی می‌باشند. هرگونه دخل وتصرف و صدمه به عناصر تشکیل‌دهنده‌ی این مجموعه‌های تاریخی فرهنگی به ساختار اصلی آن آسیب می‌رساند. و به عبارتی اصالت و یکپارچگی آن‌ها را مخدوش می‌کند. این موضوع در آثار که شرایط ثبت جهانی را دارند بسیار مهم و موثر است. قلعه‌سنگ و بقایای شهرقدیم سیرجان که شامل روستای عزت‌آباد و محیط اطراف آن می‌شود دارای عناصری از قبیل حصار، دژحکومتی، شارستان، برج و بارو، بخش صنعتی کوره‌های ذوب شیشه، کارگاه تراش سنگ (اطراف پلکان سنگی) و محدوده فضاهای مسکونی می‌باشد و یکی از مجموعه‌های مهم تاریخی فرهنگی ایران در دوران اسلامی محسوب می‌شود. با توجه به غنای تاریخی فرهنگی سرزمین ایران احتمالا در آینده مجموعه شهرهای دوران اسلامی به عنوان پرونده‌ی زنجیره‌ای جهت ثبت یونسکو پیشنهاد شود و یکی از محوطه‌های مهم استان که می‌تواند در این پرونده قرار گیرد مجموعه‌ی شهرقدیم سیرجان و قلعه سنگ می‌باشد. پس حفاظت از اصالت و یکپارچکی از این مجموعه‌ی تاریخی امری ضروری و مهم است.

حفاظت از قلعه‌سنگ و پلکان سنگی و نحوه‌ی برخورد با آن بسیار مهم است. به طوری‌که هرگونه تصمیم‌گیری دراین خصوص می‌بایست تمامی جنبه‌های مختلف آن مورد بررسی و ارزیابی قرار گیرد. با توجه به مطالعات و کاوش‌های باستان‌شناسی صورت گرفته، مشخص شد که در بخشی از قلعه‌سنگ سیرجان، محدوده‌ی صنعتی تراش سنگ وجود داشته و ازعناصری که ارتباط مستقیم با این کارگاه داشته، پلکان سنگی (منبر سنگی) بوده و به عبارتی یکی از عناصر اصلی مجموعه‌ی تاریخی فرهنگی قلعه‌سنگ محسوب می‌شود. به همین دلیل جابجایی آن می‌تواند به یکپارچکی این مجموعه‌ی تاریخی آسیب و صدمه بزند. علاوه بر این رها کردن پلکان سنگی در فضای باز و بدون حفاظت می‌تواند به اصالت آن آسیب و صدمه‌ی جبران ناپذیری وارد نماید.

با توصیفات ارائه شده می‌توان گفت اما و اگرهایی در خصوص نحوه‌ی حفاظت از این پلکان سنگی وجود دارد. بهرحال اقدام اجرایی که در مرحله‌ی اول برای حفاظت از این منبر سنگی مهم است ایجاد پوشش موقت دراولین فرصت جهت مراقبت از عوامل طبیعی از قبیل آفتاب و باران است، که نگارنده سال‌های پیش به مسئولین شهرستانی و استانی این روش را پیشنهاد داده بود. مرحله‌ی دوم با توجه به حمایت مناسب و تاثیرگذارشرکت‌های معدنی صنعتی واقع درسیرجان از جمله گل‌گهر که در خصوص حفاظت و احیاء آثار تاریخی فرهنگی اقدامات مناسبی در سال‌های اخیر انجام داده‌اند، پیشنهاد حمایت از کاوش در بخش صنعتی قلعه سنگ (اطراف منبر سنگی) به منظور ایجاد سایت موزه باز ارائه می‌شود تا در ادامه با همکاری و هم‌افزایی دستگاه‌های اجرایی شهرستانی و استانی، حفاظت از این پلکان سنگی در مکان اصلی (کارگاه سنگ‌تراشی) انجام گیرد، تا اصالت و یکپارچکی این مجموعه‌ی شاخص تاریخی فرهنگی مربوط به دوران اسلامی حفظ و اگر در آینده گزینه‌ی ثبت چهانی مطرح شود، دچار نقص و ایرادات اساسی نباشد.

با توجه به شرایط، اگر دومرحله‌ی قبل به هر دلیلی اجرا نشود، روشی دیگر که حفاظت اضطراری (نجات بخشی) است پیشنهاد می‌شود. ضروری‌ست جابجایی پلکان سنگی به محلی دیگر از جمله موزه‌ای در شهر سیرجان یا کرمان جهت اقدامات حفاظتی در خصوص تثبیت کتیبه و پاک‌سازی از آلودگی‌ها از قبیل قارچ‌ها و گل‌سنگ‌ها در دستور کار قرارگیرد. گرچه این اتفاق می‌تواند آسیب و صدمه به یکپارچکی (قلعه سنگ) و اصالت (منبر سنگی) وارد نماید، ولی درحال حاضر با توجه به ضرورت موضوع و همچنین امکانات موجود به اجبار این تصمیم مناسب‌ترین روش درخصوص حفاظت از پلکان سنگی است.

شایان ذکر است که این پلکان سنگی کتیبه‌دار سندی مهم از تاریخ و فرهنگ سیرجان است که نگهداری و پاسداشت آن برای نسل‌های آینده امری مهم و ضروری است. امیدوارم تصمیم مناسبی از نظر فنی، کارشناسی و هویتی در خصوص حفاظت این منبر سنگی گرفته شود تا علاوه بر نجات اضطراری این اثر تاریخی، خدشه‌ای به ارزش‌های هویتی و پیشینه (اصالت و یکپارچکی) قلعه سنگ و محدوده‌ی شهر قدیم سیرجان وارد نشود. در این میان با هم‌افزایی مناسب بین دستگاه‌های متولی، مقصد جدید گردشگری به شهرستان سیرجان اضافه می‌گردد و مدت ماندگاری گردشگر را در این منطقه افزایش می‌دهد.