فردای کرمان ـ رضا ریاحیان*: آغاز نگارش و کتابت و به عبارتی اختراع خط یکی از دستاوردهای مهم جوامع بشری محسوب میشود. در حوزه جغرافیایی ایران این فرایند در اواخر دوران روستانشینی (مس و سنگ) نیمه دوم هزاره چهارم قبل ازمیلاد (حدود3200 -3400 ق.م) آغاز و شواهد باستانی آن در تعدادی از مکانهای باستانی شامل الواح تصویری و شمارشی معروف به پرتو عیلامی شناسایی شده است.
در تپه یحیی یکی از روستاهای مهم باستانی ایران واقع در دشت صوغان شهرستان ارزوئیه نیز از این شواهد و مدارک آغاز نگارش بدست آمده است. در یاداشتی مختصر به این موضوع پرداخته تا به شناخت مناسبی از جایگاه سرزمین کرمان در آغاز فرایند نگارش و کتابت دست یابیم.
تپه یحیی در حدود 225 کیلومتری جنوب کرمان، واقع در دشت حاصلخیز صوغان است. این تپه حدود 19 متر از سطح زمینهای اطراف ارتفاع دارد و شکل ظاهری ان به صورت مخروط میباشد. حدود دو تا سه سال پس از کاوشهای باستانشناسی در تل ابلیس بردسیر توسط جووزف کالدول (1964 میلادی) این تپه توسط لمبرگ کارلووسکی از محققین برجسته موزه پی بادی دانشگاه هاروارد آمریکا به همراه گروهی از باستانشناسان برجسته ایرانی از جمله آقایان غلامعلی شاملو، محمد خردوانی و هوشنگ عظیمزاده از اداره باستانشناسی ایران و خارجی، مورد کاوش باستانشناسی قرار گرفت. گروه کاوشگر در هفت نوبت یک برش عظیم پلهای از بلندترین سطح تپه تا خاک اولیه سکونت (خاک بکر) ایجاد کردند. علاوه بر باستانشناسان در این گروه، محققان دیگری از جمله فلزشناس، استخوانشناس و گیاهشناس نیز حضور داشتهاند.
بر پایهی یافتههای باستانشناسی بدست آمده، این تپه دارای شش لایهی فرهنگی مربوط به دورانهای نوسنگی آغاز روستانشینی، مس و سنگ (روستانشینی)، مفرغ (شهرنشینی)، عصرآهن (حکومتهای محلی)، هخامنشی، اشکانی و ساسانی است،که بر اساس این شواهد، تپه یحیی یکی از مکانهای باستانی منحصر به فرد دنیا است که به صورت مستمر و مداوم مردمانی از دوران دهکدههای آغازین تا ساسانیان در یک محل زندگی میکردهاند و به عبارتی مکانگزینی در این مکان به صورت مناسب از ابتدا و در تمامی ادوار مختلف تاریخی فرهنگی صورت گرفته است. نویافتههای شاخص بدست آمده از این تپه، شامل سفال، فضاهای معماری، ابزار مفرغی، اشیاء سنگ صابونی(کلریت)، ابزارهای استخوانی، و کتیبههای نوشتار تصویری (پرتو عیلامی) میشوند.
در کف یکی از اتاقهای دوره روستانشینی تپه یحیی تعداد 84 لوح نوشته نشده و هشت لوح نوشته تصویری (پرتو عیلامی) بدست آمد؛ این الواح از جنس خاک رس قهوهای به ابعاد 5/3×5 سانتیمتری بوده و از راست به چپ، از بالا به پائین حکاکی شدهاند.
بر پایهی نظر پروفسور مریگی ایلامشناس مشهور موضوع این الواح مربوط به فعالیت زراعتی است. که مهمترین متن این الواح که شامل هفت سطر است از تحویل گوسفندان به عنوان مالیات به دستگاه اداری مرکزی سخن میگوید. در حالیکه لوح دیگری از توزیع دانهی ذرت توسط دستگاه مرکزی به کشاورزان در هنگام فصل کشت گزارش میدهد. با توجه به شناسایی لوحهای نوشته شده و نشده در این فضای معماری، باستانشناسان این مکان را ساختمان مرکزی اداری و اقتصادی در نظر گرفتهاند.
پیشینهی اختراع خط درجهان، تا قبل از کشف الواح تصویری پرتو عیلامی به تمدن سومریان واقع در کشور عراق برمیگشت که باکشف این الواح در اکثر مراکز مهم باستانی ایران از جمله شوش (1500 عدد)، تپه سیلک، تپه حصار و تپه یحیی معادلات فرایند آغاز نگارش تغییر کرد. انسان در روند تکاملی خود به منظور انجام امور اداری و اقتصادی نیاز به ثبت و به عبارتی فرایند نگارش بوده که در این مسیر ابتدا به صورت تصویری و درادامه به شکل الفبا و در پایان به خط و زبان آوایی رسیده است.
از لوحهای تصویری و شمارشی پرتو عیلامی کشف شده از تپه یحیی استنتاج میشود منطقه کرمان مانند فارس و خوزستان سهم قابل توجهی در فرایند ابداع نگارش (خط) داشته است. به طوریکه مردمان این منطقه نیز به یک بلوغ فکری در زمینهی ثبت امور اقتصادی و سیاسی رسیدهاند. همچنین در ادامه با کشف الواح نوشتاری در تپهی کنار صندل جیرفت، این فرایند به تکامل رسیده و به عبارتی از الواح تصویری به الواح الفبایی و آوایی رسیده است.
در پایان میتوان اظهار داشت، با توجه به پتانسیل نویافتههای باستانی کشف شده در تپه یحیی برگزاری همایش و کنفرانسهای ملی و بینالمللی در این خصوص لازم و ضروری است تا به زوایای پنهان جایگاه موثر سرزمین کرمان در روند تکاملی بشر در دوران باستان دست یابیم.
* باستانشناس و پژوهشگر
نظر خود را بنویسید