فردایکرمان- گروه جامعه: باغ بیرمآباد در شرق شهر کرمان که آن را قدیمیترین باغ تاریخی در این استان میدانند، سالهای متمادی در فرایند مرمت و احیا متوقف مانده است درحالی که معماری منحصربهفرد و موقعیت درخشان آن در شهر و در دامنه کوه، میتواند این بنای ۴۰۰ ساله را به یکی از مکانهای پربازدید گردشگری و فرهنگی بدل کند.
باغ بیرمآباد بهجا مانده از دوران صفوی است؛ آن زمان که گنجعلیخان حاکم کرمان بود. بهجز بیرمآباد، بنا به گفته امید ابراهیمی، مدیرعامل انجمن دیدهبان میراث و تمدن کارمانیا، باغ دیگری در استان کرمان نداریم که همدوره با آن باشد. بیشتر باغهای تاریخی کرمان از جمله شازده و فتحآباد قدمت قاجاری دارند.
به گزارش فردایکرمان به نقل از ایرنا کرمان، مطابق آنچه که در پرونده ثبت ملی این باغ آمده است، «بیرم» در فرهنگ لغت نوعی پارچه نخی نازک بوده است. همچنین در منابع مربوط به کرمان از محلی که در آنجا به تولید پارچههای ابریشمی میپرداختهاند نام برده شده است. بنابراین، شاید بتوان بیرمآباد را بهعنوان محلی که پارچههای نخی تولید میکرده و کارگاههای پارچهبافی در آن دایر بوده شناخت.
درگذشتههای دور، اعیان، اشراف و رجال برای فراغت و تفرج در ایام تابستان، معمولا در حاشیه و خارج از حصار شهر باغهایی احداث میکردهاند. این باغ در زمان احداث، در حاشیه روستای سرآسیاب کرمان واقع بوده که امروزه با گسترش و توسعه شهر، در محدوده شهر کرمان قرار گرفته است.
معماری باغ زیبای بیرمآباد کرمان شامل عرصه، ساختمان هشتی مرکزی، عمارت شاهنشین، حمام و تعدادی اتاق در ضلع شمالی برای اسکان زعیمباشی و کارگران است.
حریم آن توسط دیوار و چند برج که در دورههای بعدی بازسازی شدهاند مشخص و محصور شده است. در گذشته درختان این باغ شامل انار، گیلاس، آلبالو و به و گلهای فراوان بوده که توسط یک قنات آبیاری میشده است.
هشتی مرکزی دلنواز
براساس اطلاعات آمده در پرونده ثبت ملی باغ بیرمآباد، زیباترین ساختمان باغ، بنای هشتی مرکزی آن است که هشت ضلعی بوده و در مرکز آن هشتی و پیرامون آن طاقنماهایی ایجاد شده است.
سقف این طاقنماها کاربندی و با رنگهای مرسوم عهد صفوی تزئین شده است. هشتی یا همان ورودی این ساختمان با پیشآمدگی ۲ ستون ایجاد شده که با نقوش گل و بته، اسلیمی، حیوانات افسانهای و کتیبهای که اشعاری به خط ثلث دارد و با کاشی معرق تزئین شده است.
مصالح بهکار رفته در این بنا، آجر چهارگوش با توکاری از خشت خام و ملات گِل است. نماها با گچ شوره بندکشی شده است.
شاهنشین ۲ طبقه
در ضلع شرقی باغ، بنایی ۲ طبقه قرار دارد که طبقه پایین آن دارای طاقنماها و اتاقهای متعددی است.
طبقه فوقانی شامل چهار طاقی است که اصطلاحا به آن چهارفصل گفته میشود و شامل گنبد مرکزی و ایوانهای جانبی است. در پرونده ثبتی باغ آمده که احتمالا این ساختمان ناتمام مانده است. طبقه فوقانی چشماندازی بینظیر به فضای باغ و اطراف دارد.
به استناد اطلاعات مندرج در پرونده ثبت ملی باغ، حمام که در حاشیه جنوبشرقی باغ واقع شده بود کاملا از بین رفته است و از آثار و سنگهای باقیمانده چنین استنباط میشود که در زمان ساخت از بهترین مصالح موجود برای آن استفاده شده است.
تعدادی اتاق ساده نیز در قسمت شمالی باغ با پلانی ساده و مصالحی از خشت خام و ملات گل برای استفاده کارگران و انبار احداث شده است.
این باغ حدود سه هکتار وسعت دارد و وقف آستان قدس رضوی شده است.
۱۰ سال انتظار برای مرمت
باغ بیرمآباد اگرچه سرسبزی و آبادانی دوران گذشته را ندارد اما همچنان با شکوه و وقار وصفناپذیری که مختص معماری عصر صفوی است، نگاه هر رهگذری را به خود جلب میکند.
این باغ اکنون در حاشیه یک بزرگراه و در دامنه کوه شیوشگان در شرق شهر کرمان قرار گرفته و درهای آن به روی عموم بسته است.
مهرماه سال ۱۳۹۴ خورشیدی بود که علیرضا رزمحسینی استاندار وقت کرمان، پس از تجربه موفق مرمت و بازسازی باغ تاریخی فتحآباد، سراغ باغ بیرمآباد رفت و گفت که براساس برنامهریزیهای انجام شده و اخذ مصوبه از آستان قدس رضوی، این باغ طی یک سال، در سه فاز بازسازی میشود.
پنج سال بعد و اواخر سال ۱۳۹۹ مجتبی شفیعی، معاون وقت میراثفرهنگی کرمان از پیشرفت ۹۰ درصدی مرمت باغ بیرمآباد خبر داد و به خبرنگار ایرنا گفت که «مراحل پایانی مرمت باغ با حمایت آستان قدس رضوی و نظارت ادارهکل میراثفرهنگی استان کرمان در حال انجام است.»
در حالی که در بین مردم کرمان شمارش معکوس برای بازدید از این باغ صفوی آغاز شده بود، خبری از پایان مرمت نیامد تا اکنون که وارد دهمین سال آغاز پروژه مرمت آن شدهایم!
امید به احیا در آینده نزدیک
حدود سه هفته پیش اما اتفاق امیدوارکنندهای رخ داد؛ معاون هماهنگی امور عمرانی استاندار کرمان از باغ تاریخی بیرمآباد بازدید و روند احیا و بازسازی این بنا را بررسی کرد.
علیاصغر ذاکریهرندی بر تسریع در عملیات اجرایی، تکمیل تزئینات و بهسازی دسترسیهای این مجموعه تاکید کرد.
ورود استانداری به این پروژه این احتمال را تقویت کرده که این باغ با سرعت بیشتری مرمت شده و در آیندهای نزدیک، در اختیار عموم قرار بگیرد.
براساس گزارشی که روابط عمومی استانداری کرمان منتشر کرده، معاون هماهنگی امور عمرانی استاندار کرمان به همراه مدیرکل دفتر فنی استانداری، شهردار کرمان و نمایندگان شرکت ملی صنایع مس ایران از این مجموعه بازدید کردند.
طرح احیای باغ بیرمآباد توسط شرکت ملی صنایع مس ایران در حال انجام است.
معاون عمرانی استاندار کرمان در آن بازدید، با اشاره به موقعیت مکانی و شرایط ترافیکی این مجموعه، بر لزوم ساماندهی دسترسیها تاکید کرد و گفت: بهمنظور تسهیل در تردد و تامین فضای مناسب برای پارک خودرو مراجعان، ورودی اصلی باغ مسدود و طرح آرامسازی توسط شهرداری اجرا شده و ورودی جانبی برای استفاده عموم در نظر گرفته شود.
پرهیز از شتابزدگی
مدیرعامل انجمن دیدهبان میراث و تمدن کارمانیا نیز در گفتوگو با خبرنگار ایرنا با ابراز امیدواری نسبت به تسریع در پروژه مرمت باغ بیرمآباد اظهار کرد: بهنظر میآید در این دوره، مسئولان اراده جدیتری نسبت به احیای این بنای ارزشمند تاریخی دارند. خودم چند بازدید از باغ بیرمآباد داشتم و مشخص است قصد دارند هرچه زودتر کار را به پایان برسانند.
امید ابراهیمی افزود: اما نباید در پروژههای مرمتی، شتابزده عمل کنیم بلکه هر اقدامی باید در بالاترین سطح کیفی از لحاظ کارشناسی و فنی صورت بگیرد.
وی با تاکید بر مرمت اصولی و دقیق این باغ ۴۰۰ ساله و پرهیز از شتابزدگی ادامه داد: صحبت بر این بود که باغ بیرمآباد برای نوروز امسال بازگشایی شود که به خاطر وقوع جنگ، این موضوع به تعویق افتاد که به نظرم این تعویق، اتفاق بدی نبود چون باعث میشود با دقت بیشتری کار مرمت را پیش ببرند.
این کنشگر میراثفرهنگی در ادامه، با اشاره به اینکه باغ بیرمآباد قدیمیترین باغ استان کرمان است، گفت: این باغ، طراحی و پلان و تزئینات و معماری خاص و منحصربهفردی دارد و یکی از جذابیتهای دیگر آن، قرارگیری در داخل شهر است در حالی که باغهای تاریخی فتحآباد و شازده بیرون از شهر هستند.
ابراهیمی با بیان اینکه چشمانداز کوه پشت باغ بیرمآباد به این بنا زیبایی صدچندان بخشیده است، افزود: متاسفانه این باغ سالها رها شده و آسیبهایی دیده بود و در اواسط دهه ۹۰ خورشیدی سرانجام مرمت آن آغاز شد.
ایزوگام سقف عمارت تاریخی
وی بیان کرد: متاسفانه بخشی از کارهایی که برای مرمت باغ بیرمآباد در گذشته انجام شده، چندان اصولی نبوده است مثلا سقف عمارت هشتی مرکزی که یکی از اصلیترین بخشهای بناست، ایزوگام شده که اقدامی بسیار اشتباه و مردود است.
این کارشناس مرمت بناهای تاریخی و مدیرعامل انجمن دیدهبان میراث و تمدن کارمانیا با بیان اینکه بر روی ایزوگام سقف عمارت، آجر اجرا کردهاند، اظهار کرد: امیدوارم در این دوره از مرمت باغ، اصلاح این خطای مرمتی نیز در دستور کار قرار گیرد تا اصالت بنا مخدوش نشود.
ابراهیمی در پاسخ به این پرسش ایرنا که آیا تغییر مسیر ورودی که معاون عمرانی استاندار از آن سخن گفته، دستکاری در معماری بنا محسوب نمیشود؟ گفت: تا جایی که بنده اطلاع دارم قصد دارند بهدلیل ناایمن بودن ورودی غربی باغ که در حاشیه بزرگراه قرار گرفته، ورودی دیگری از سمت سرآسیاب در نظر بگیرند تا بازدیدکنندگان از پشت باغ عبور کنند.
وی افزود: در فضای بین تخت درگاه قلیبیگ و باغ بیرمآباد، زمین بزرگی وجود دارد که تسطیح شده و احتمالا قرار است برای پارک خودروها مورد استفاده قرار گیرد.
این کارشناس مرمت بناهای تاریخی ادامه داد: تعریف ورودی از سمت دیگر باغ، دستکاری در معماری این بنا نیست اما در محوطه پشت باغ بیرمآباد، یک مسیر قدیمی آب وجود دارد که احتمالا ۴۰۰ ساله است و آب از بالادست شهر کرمان، در این مسیر و از بُندر والیآباد و سرآسیاب عبور میکرده و به پشت باغ بیرمآباد میرسیده و سپس به بند مملکت میریخته است.
ابراهیمی بیان کرد: این مسیر آب بهواسطه تاریخی بودن، یک محدوده ارزشمند به حساب میآید، عملیات تسطیح زمین برای ایجاد پارکینگ، به این مسیر آب نزدیک بوده و ممکن است تغییراتی در آن به دنبال داشته باشد.
وی گفت: انتظار داریم در جریان هر اقدامی که در این باغ و محدوده پیرامون آن صورت میگیرد، نظر کارشناسان و میراثفرهنگی حتما لحاظ شود.
مدیرعامل انجمن دیدهبان میراث و تمدن کارمانیا با انتقاد از اینکه در بازدیدهایی که مسئولان از این باغ انجام میدهند، در اغلب اوقات نماینده میراثفرهنگی حضور ندارد، اظهار کرد: احتمالا درباره اقداماتی که انجام میدهند بهصورت مکتوب از میراثفرهنگی نظرخواهی میکنند اما باید در همه بازدیدها و مراحل کاری کارشناس میراثفرهنگی حضور داشته باشد.
ابراهیمی درباره اینکه برای کاربری این باغ چه پیشنهادی دارید؟ بیان کرد: احتمالا قرار است کاربری فرهنگی و گردشگری داشته باشد. پیشنهاد و تاکید ما این است که تا جایی که ممکن است دخل و تصرف در سازهها صورت نگیرد و سازهای به باغ اضافه نشود.
تاکید معاون عمرانی استاندار کرمان بر تسریع پروژه مرمت باغ بیرمآباد، هرچند که پس از ۱۰ سال تاخیر، امیدها به رسیدن این بنا به ایستگاه آخر احیا را زنده کرده است.
اهمیت تکمیل پروژه مرمت این باغ صفوی، نه فقط در ضرورت حفاظت از آثاری چنین کممانند است بلکه به نیاز عاجل شهر کرمان به افزایش اماکن و مقاصد گردشگری و تفریحی و فرهنگی نیز برمیگردد.
نظر خود را بنویسید