فردای کرمان ـ گروه جامعه: نشست تخصصی «الزامات پدافند غیرعامل در راستای برنامه‌ریزی مدیریت بحران شهری» همایش ملی حکمرانی خردمندانه توسعه پایدار شهری دانشگاه ولی‌عصر(عج) رفسنجان برگزار شد.
در این نشست که با دبیری دکتر مجید دهقانی با هدف بررسی ابعاد علمی و اجرایی پدافند غیرعامل و نقش آن در ارتقای آمادگی و مدیریت بحران در شهرها برگزار شد، دکتر علی نصیری رئیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران، دکتر خسرو میرزایی مدیر حقوقی سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران و دبیر کمیسیون بحران مجمع شهرداران کلانشهرهای ایران، دکتر ابراهیم کریمی مدیرکل پیشین پدافند غیرعامل استانداری کرمان، مهندس سیدمحمد میرجلیلی مدیر پیشین اداره ستاد مدیریت بحران و پدافند غیرعامل شهرداری یزد، غلامرضا نژادخالقی مدیرکل مدیریت بحران استانداری کرمان، وحید رمضانی‌نژاد مدیرکل پدافند غیرعامل استانداری کرمان و هادی کاربخش مدیر ستاد بحران و پدافند غیرعامل شهرداری کرمان حضور داشتند.
به نقل از پایگاه اطلاع‌رسانی شهرداری رفسنجان؛ رئیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهرداری تهران گفت: تاب‌آوری شهر تنها به واکنش پس از وقوع حادثه محدود نمی‌شود، بلکه باید از مرحله مکان‌یابی و ساخت‌وساز تا حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی، تداوم خدمات و آموزش نیروها در ساختار مدیریت شهری دنبال شود.
دکتر علی نصیری در نشست تخصصی «الزامات پدافند غیرعامل در راستای برنامه‌ریزی مدیریت بحران شهری» در دانشگاه ولی‌عصر(عج) رفسنجان، اظهار کرد: مدیریت بحران و پدافند غیرعامل موضوعاتی نیستند که بتوان آنها را صرفاً در زمان وقوع حادثه دنبال کرد؛ بخش اصلی کار، پیش از وقوع حادثه و در مرحله برنامه‌ریزی، مکان‌یابی، طراحی، ساخت، آموزش و آماده‌سازی انجام می‌شود.
نصیری با تشریح مفاهیم اساسی مدیریت ریسک اظهار کرد: برای اینکه بتوانیم یک حادثه را مدیریت کنیم، باید چهار مؤلفه را بشناسیم؛ «مخاطره»، «آسیب‌پذیری»، «ظرفیت» و «ریسک».
وی توضیح داد: مخاطره می‌تواند یک پدیده طبیعی یا یک تهدید باشد؛ آسیب‌پذیری به ضعف‌ها و کمبودهایی گفته می‌شود که باعث می‌شوند یک مجموعه در برابر مخاطره آسیب بیشتری ببیند و ظرفیت نیز مجموعه توانمندی‌هایی است که برای مقابله با حادثه در اختیار داریم.
نصیری با اشاره به تفاوت میان ایمنی، امنیت و دفاع گفت: در برنامه‌ریزی شهری باید میان این مفاهیم تفکیک قائل شد؛ ایمنی بیشتر با ریسک‌ها و حوادث سروکار دارد، امنیت به تهدیدها مربوط است و دفاع برای مقابله با حمله و شرایط خاص تعریف می‌شود.
وی افزود: با این حال، در شهر نمی‌توان این حوزه‌ها را کاملاً از یکدیگر جدا کرد؛ زیرا بسیاری از زیرساخت‌ها، تجهیزات، نیروی انسانی و برنامه‌های مورد نیاز آنها مشترک است و باید با یک نگاه یکپارچه برای آنها برنامه‌ریزی شود.
نصیری یکی از مهم‌ترین موضوعات در برنامه‌ریزی مدیریت شهری را حفاظت از کارکردهای حیاتی دانست و گفت: اگر یک مرکز فناوری اطلاعات، مرکز کنترل و تصمیم‌گیری، مرکز حمل‌ونقل، ساختمان شهرداری یا ساختمان شورای شهر از مدار خارج شود، ممکن است اختلال آن فقط محدود به همان ساختمان نباشد و بخشی از عملکرد شهر را تحت تأثیر قرار دهد.
وی تأکید کرد: برای ساختمان‌های حساس و زیرساخت‌های حیاتی باید حداقل‌های حفاظتی در نظر گرفته شود و این حفاظت از مرحله انتخاب محل و طراحی آغاز شود.
رئیس سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهرداری تهران با اشاره به اهمیت آموزش نیروهای مستقر در ورودی‌ها و مراکز حساس نیز گفت: حتی نیروهای نگهبانی و حراست باید متناسب با مأموریت خود آموزش ببینند و بدانند در شرایط اضطراری چه اقداماتی باید انجام دهند و چگونه از خود و محیط حفاظت کنند.
وی افزود: نباید همه ظرفیت‌های حیاتی یک شهر را در یک نقطه متمرکز کرد؛ چراکه اگر همان نقطه آسیب ببیند، بخش بزرگی از خدمات نیز ممکن است همزمان از کار بیفتد.
وی ادامه داد: باید ظرفیت‌های محلی و جایگزین ایجاد شود تا اگر یک مرکز یا مسیر از مدار خارج شد، مرکز یا مسیر دیگری بتواند بخشی از وظیفه آن را بر عهده بگیرد.
نصیری تأکید کرد: این موضوع درباره انرژی، آب، ارتباطات، حمل‌ونقل، فناوری اطلاعات و سایر خدمات حیاتی اهمیت ویژه‌ای دارد.
نصیری با اشاره به تفاوت مخاطرات و ظرفیت‌های شهرها اظهار کرد: مسائل و آسیب‌پذیری‌های شهرداری یک شهر الزاماً با شهرستان یا استان یکسان نیست و هر شهر باید متناسب با شرایط جغرافیایی، زیرساختی، جمعیتی و مدیریتی خود برنامه داشته باشد.
وی افزود: برای رفسنجان نیز باید مخاطراتی مانند زلزله، سیلاب، آسیب‌پذیری زیرساخت‌ها و سایر تهدیدهای محتمل به صورت جداگانه شناسایی و برای هرکدام برنامه عملیاتی تدوین شود.
نصیری مکان‌یابی را یکی از پایه‌های اصلی پدافند غیرعامل دانست و گفت: یکی از ساده‌ترین و در عین حال مؤثرترین اقدامات، انتخاب محل مناسب برای ساخت‌وساز است.
وی افزود: اگر یک مرکز پرخطر در مجاورت مناطق مسکونی یا جمعیتی احداث شود، حتی بهترین تجهیزات حفاظتی نیز نمی‌تواند تمام آسیب‌پذیری‌های ناشی از مکان نامناسب را جبران کند.
وی خاطرنشان کرد: «مکان‌یابی» بخشی از پدافند غیرعامل است و باید قبل از اینکه ساختمان ساخته شود، درباره خطرات پیرامون آن تصمیم گرفته شود.
جهت توسعه شهر به سمت مراکز حساس و نظامی نباشد
در ادامه‌ی این نشست، مدیر پیشین اداره ستاد مدیریت بحران و پدافند غیرعامل شهرداری یزد، با تشریح الزامات پدافند غیرعامل در برنامه‌ریزی شهری، بر ضرورت توجه به جانمایی کاربری‌ها، مسیرهای دسترسی امدادی، مراکز خطرزا، فضاهای چندمنظوره و زیرساخت‌های حیاتی در الگوی توسعه شهرها تأکید کرد.
دکتر سیدمحمد میرجلیلی، با اشاره به «دستورالعمل الزامات پدافند غیرعامل در طرح‌های توسعه شهری» اظهار کرد: یکی از موضوعاتی که در برنامه‌ریزی شهری، توسعه شهری و حتی طراحی ساختمان‌ها کمتر مورد توجه قرار گرفته، الزامات پدافند غیرعامل در طرح‌های توسعه شهری است؛ در حالی که این دستورالعمل در شورای عالی شهرسازی و معماری ایران به تصویب رسیده است.
وی با بیان اینکه هدف از طرح این موضوع، تبیین بخشی از الزامات پدافند غیرعامل برای استفاده در برنامه‌ریزی شهری و مدیریت بحران است، افزود: پدافند غیرعامل اهداف مختلفی دارد که در این دستورالعمل، کاهش آسیب‌پذیری و تسهیل مدیریت بحران از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و در کنار آن، موضوعاتی همچون بازدارندگی، تداوم فعالیت‌های ضروری و ارتقای تاب‌آوری نیز مورد توجه قرار می‌گیرد.
میرجلیلی ادامه داد: تجربه بحران‌هایی مانند شیوع کرونا نشان داد که میزان آسیب‌پذیری افراد و گروه‌های مختلف در برابر یک بحران یکسان نیست و وجود شرایط و عوامل مختلف می‌تواند آسیب‌پذیری را افزایش دهد. در حوزه شهری و ساختمانی نیز نوع مصالح، ساختار بنا و نحوه استقرار ساختمان‌ها در میزان آسیب‌پذیری در برابر حوادث مؤثر است.
وی با تأکید بر ضرورت تداوم فعالیت زیرساخت‌های حیاتی در شرایط بحران گفت: خدماتی مانند برق، آب، سوخت و خدمات امدادی از جمله آتش‌نشانی و اورژانس نباید در زمان وقوع بحران متوقف شوند و برنامه‌ریزی شهری باید به گونه‌ای باشد که امکان استمرار این فعالیت‌ها فراهم شود.
مدیر پیشین اداره ستاد مدیریت بحران و پدافند غیرعامل شهرداری یزد با اشاره به الگوهای قدیمی برنامه‌ریزی شهری اظهار کرد: در برخی الگوهای برنامه‌ریزی، مرزهای شهری با هدف کنترل توسعه، تأمین زمین مورد نیاز آینده و حفاظت از اراضی پیرامونی تعریف می‌شد؛ اما در کشور ما در برخی موارد، محدودیت‌های موجود در محدوده‌های شهری به تمرکز جمعیت و توسعه عمودی منجر شده و می‌تواند پیامدهایی در حوزه فرهنگی، ایمنی، ترافیکی و خدمات‌رسانی ایجاد کند.
میرجلیلی در ادامه به رابطه ارتفاع ساختمان‌ها و عرض معابر اشاره کرد و گفت: در طراحی شهری باید این موضوع مورد توجه قرار گیرد که در صورت تخریب ساختمان‌ها، آوار مانع عبور خودروهای امدادی و عملیات جمع‌آوری آوار نشود. بر این اساس، مجموع ارتفاع ساختمان‌های دو طرف معبر نباید از سه برابر عرض متوسط خیابان بیشتر باشد.
وی با بیان اینکه این موضوع در برخی شهرها مورد غفلت قرار گرفته است، افزود: رعایت این ملاحظات در زمان طراحی و توسعه شهر می‌تواند در زمان وقوع بحران، دسترسی نیروهای امدادی و امکان تخلیه و پاکسازی معابر را تسهیل کند.
وی همچنین درباره مراکز حساس و نظامی گفت: در برخی شهرها توسعه بدون برنامه‌ریزی موجب شده است محدوده‌های شهری به مراکز حساس و نظامی نزدیک شوند یا آنها را دربرگیرند؛ بنابراین جهت توسعه شهر باید به گونه‌ای تعیین شود که از نزدیک شدن به چنین مراکزی و افزایش ریسک‌های احتمالی جلوگیری شود.
میرجلیلی تأکید کرد: جهت توسعه شهری نباید به سمت مراکز خطرزای غیرشهری باشد و این موضوع باید در فرآیند بررسی طرح‌های توسعه شهری مورد توجه قرار گیرد. نمایندگان پدافند غیرعامل نیز در کمیته‌های فنی و کمیسیون ماده پنج حضور دارند و لازم است این ملاحظات در تصمیم‌گیری‌های مربوط به توسعه شهر لحاظ شود.
آمادگی در برابر بحران باید پیش از وقوع شکل بگیرد
مدیرکل پیشین پدافند غیرعامل استانداری کرمان، با تأکید بر ضرورت فاصله گرفتن از نگاه صرفاً نظری به پدافند غیرعامل، گفت: آمادگی در برابر بحران باید پیش از وقوع حادثه شکل بگیرد و مدیریت شهری از امروز برای حفاظت از جمعیت، زیرساخت‌ها و مراکز حیاتی برنامه‌ریزی کند.
ابراهیم کریمی، با اشاره به تفاوت شرایط شهرهای مختلف اظهار کرد: باید توجه داشته باشیم که شرایط همه شهرها یکسان نیست. اینجا پایتخت نیست، در یک شهرستان هستیم و شهرداری‌ها نیز به همه دستگاه‌های دولتی دسترسی و اختیار ندارند و عضو ساختار دولت محسوب نمی‌شوند، اما در عین حال از آنها انتظار می‌رود وظایف خود را انجام دهند.
مدیرکل پیشین پدافند غیرعامل استانداری کرمان با تأکید بر نقش استان‌ها در حوزه دفاعی و پدافند غیرعامل افزود: بخش مهمی از اقدامات دفاعی و پدافندی کشور در همین استان‌ها انجام می‌شود؛ بنابراین استان‌ها هم در خط مقدم مقابله با تهدیدات و هم در خط مقدم پدافند قرار دارند.
وی با اشاره به تجربه استان کرمان در مدیریت شرایط خاص و بحرانی گفت: کرمان در مقاطعی در حوزه مدیریت شرایط بحرانی و جنگی، اقدامات و تجربه‌های قابل توجهی داشته است. این استان در کنار همه محدودیت‌ها و محرومیت‌ها، در حوزه مدیریت نیز تجربیات ارزشمندی به دست آورده و بخشی از آن به مدل مدیریتی کرمان و روحیه همکاری و همراهی در این استان بازمی‌گردد.
کریمی ادامه داد: ما در کرمان معمولاً با یکدیگر همکاری می‌کنیم، مسائل را با هم پیش می‌بریم و در شرایط سخت نیز تلاش می‌کنیم کنار یکدیگر باشیم. این روحیه همکاری می‌تواند در شرایط بحران نیز مورد استفاده قرار گیرد.
وی با اشاره به تجربه شخصی خود در حوزه پدافند غیرعامل اظهار کرد: زمانی در دانشگاه‌ها در دوره‌های مرتبط با پدافند غیرعامل تدریس می‌کردم و در دوره‌هایی نیز در مقطع دکتری این مباحث ارائه می‌شد، اما زمانی که وارد عرصه اجرا شدم، متوجه شدم بسیاری از مسائلی که از بیرون ساده به نظر می‌رسند، در مرحله اجرا بسیار دشوار هستند.
مدیرکل پیشین پدافند غیرعامل استانداری کرمان با اشاره به تجربه استان کرمان در مدیریت بحران گفت: در شرایط سخت، استان کرمان با همین ظرفیت‌هایی که در اختیار داشته توانسته بخشی از وظایف خود را انجام دهد، اما لازم است این ظرفیت‌ها و تجربه‌ها را امروز نیز در برنامه‌ریزی‌های خود مورد توجه قرار دهیم.
وی با تأکید بر ضرورت اصلاح برخی قوانین و مقررات گفت: حتی در شرایطی که کشور با بحران و جنگ مواجه شده، هنوز در برخی قوانین و مقررات مرتبط با حوزه ساخت‌وساز و نظام مهندسی تغییرات لازم ایجاد نشده است. اگر بتوانیم الزامات پدافند غیرعامل را در مقررات ساخت‌وساز وارد کنیم و برای ساختمان‌ها، متناسب با شرایط، پیش‌بینی‌های لازم برای پناه و ایمنی انجام شود، بخش مهمی از اقدامات از پایین به بالا شکل خواهد گرفت.
کریمی با اشاره به حملات سایبری به زیرساخت‌های اقتصادی و خدماتی گفت: ممکن است یک حمله سایبری، پمپ‌های بنزین، سامانه‌های بانکی یا سایر زیرساخت‌های حیاتی را مختل کند. اگر دشمن یک هدف مشخص را انتخاب کند، حمله به یک بخش محدود نمی‌ماند و زیرساخت‌های دیگری نیز ممکن است در ادامه در معرض تهدید قرار گیرند.
وی با اشاره به مراکز ذخیره و انتقال سوخت اظهار کرد: در مورد مراکز مرتبط با شرکت نفت نیز باید توجه داشت که موضوع فقط خطر برای آن مرکز نیست؛ گاهی یک مرکز پرخطر می‌تواند برای مناطق مسکونی اطراف خود خطر ایجاد کند. بنابراین باید رابطه متقابل مرکز خطرزا و محیط پیرامونی آن مورد بررسی قرار گیرد
کریمی با اشاره به تجربه انتقال برخی انبارهای شرکت نفت افزود: در مواردی که مراکز ذخیره سوخت در طول زمان با توسعه شهرها در مجاورت مناطق مسکونی قرار گرفته‌اند، باید موضوع جابه‌جایی آنها بررسی شود. انتقال این مراکز نیازمند هزینه‌های قابل توجه است، اما در برنامه‌ریزی بلندمدت باید فاصله ایمن و حریم‌های لازم مورد توجه قرار گیرد.
وی با اشاره به دغدغه‌های مدیریت شهری در جابه‌جایی مراکز پرخطر افزود: اگر یک مرکز در موقعیتی قرار گرفته باشد که جان مردم را در معرض خطر قرار دهد، باید موضوع جابه‌جایی آن با نگاه بلندمدت دنبال شود و همزمان، محل مناسب و ایمن برای استقرار مجدد آن پیش‌بینی شود.
مدیرکل پیشین پدافند غیرعامل استانداری کرمان در ادامه، زیرساخت‌ها را یکی از دو حوزه مهم در برنامه‌ریزی پدافندی دانست و گفت: در کنار موضوع جمعیت، باید لایه‌های مختلف زیرساختی، ایمنی، امنیتی و دفاعی نیز مورد توجه قرار گیرند.
نظر خود را بنویسید