تل ابلیس کرمان زادگاه فلزگری پیشرفته جهان

فردای کرمان ـ رضا ریاحیان*: سرزمین کرمان به دلیل وجود لایه‌های زمین‌شناسی (کمربند سنندج – سیرجان) بهشت معادن ایران از جمله مس محسوب می‌شود. کشف اولین فلز (مس) توسط بشر در دوران روستانشینی (مس و سنگ) تحول عظیمی در ساختار اجتماعی و اقتصادی انسان ایجاد کرده است. تل ابلیس واقع در دشت دشتکار شهرستان بردسیر یکی از روستاهای اولیه در خصوص کشف و فن‌آوری مس در دوران باستان است. در ادامه سلسله یاداشت‌های سفر در لایه‌های تاریخ به این موضوع پرداخته تا به فهمی روشن از آن دست یابیم.

تل ابلیس به فاصله حدود 5 کیلومتری شهر بردسیر واقع در دشت دشتکار است. نخستین بار (1931 میلادی) سر اورل اشتاین (استاین) وابسته نظامی کنسولگری انگلیس در کرمان از تل ابلیس بازدید و متعاقب آن در تابستان سال 1343 شمسی (1964 میلادی) این مکان توسط آقای جوزف کالدول باستان‌شناس سرشناس از موزه ایالت ایلی‌نوی آمریکا مورد کاوش باستان شناسی قرار گرفت.

در گروه باستان‌شناسی تل ابلیس دو نفر از باستان‌شناسان برجسته و فقید ایرانی آقایان مرحوم دکتر صادق ملک‌شهمیرزادی و دکتر رحیم صراف و سرکارگر محلی آقای اسعدالله گرکانی نیز حضور داشته‌اند. اشتاین ارتفاع تل ابلیس را حدود 11 متر از سطح زمین‌های اطرف و طول 110 متر و عرض 95 متر برآورد کرده است که متاسفانه حدود 30 سال بعد هنگامی که کالدول از این تپه بازدید کرد با صحنه دلخراشی روبرو شد؛ به‌طوری‌که کشاورزان محلی اقدام به برداشت خاک این مکان باستانی کرده و بخش‌های زیادی از آن را تخریب و به زمین کشاورزی انتقال داده بودند و شکل ظاهری تپه به صورت هندوانه توخالی شده بود.

کالدول در هفت ناحیه از تل ابلیس کاوش باستان‌شناسی انجام داد که حاصل این مطالعات شناسایی آثاری از دوران نوسنگی (آغاز روستانشینی)، مس و سنگ (روستانشینی) و عصر آهن است. این تپه دارای هفت لایه تاریخی فرهنگی که بر پایه گونه سفالی بدست آمده از آن تفکیک و بر پایه اسامی مکان‌های جغرافیایی منطقه نام‌گذاری شده به این صورت لایه صفر (لاله زار)، لایه 1(بردسیر)، لایه 2(ابلیس)، لایه 3(دشتکار)، لایه 4( علی‌آباد)، لایه 5 (مشیز)، لایه 6 (نجف‌آباد) و لایه 7(حیدرآباد) می‌باشد.

نویافته‌های بدست آمده از تل ابلیس شاخص‌های دوران روستانشینی ایران را نشان می‌هد؛ به‌طوری‌که در بخش معماری استفاده از دیوار پشتیبان، گونه‌های سفالی استفاده از چرخ سفالگری (اولین اختراع بشر) و نقوش آنها نشانه‌هایی از هنر، پیکرک‌های حیوانی نشانه‌هایی از باورهای مذهبی و کوره و بوته‌های ذوب فلز فرایند تولید  مس را ارائه می‌کند.

 در محافل علمی باستان‌شناسی تل ابلیس بیشتر با فرایند تولید مس شناخته می‌شود. در خصوص پیشینه فلزگری در جهان اظهار نظرهای متفاوتی وجود دارد؛ به‌طوری‌که گروهی از محققین، قدیمی‌ترین کاربرد آتش برای تولید فلز را در دهکده چاتال هویوک (کاتال هویوک) واقع در ترکیه امروزی (آسیای صغیر) در حدود شش هزار سال قبل از میلاد دانسته‌اند و برخی دیگر منطقه تیمنا در فلسطین را زادگاه فلزگری جهان در نظر گرفته‌اند. با کشف بوته‌های فلزی در تل ابلیس دریچه تازه‌ای در خصوص مطالعات و پیشینه فرایند تولید فلز مس در جهان باز شد.

آنجه فلزگری در ابلیس را برای زمان خود بی‌نظیر می‌سازد روش یگانه و پیشرفته بدست آوردن مس و بعضی از فلزات دیگر از سنگ می‌باشد که تولید فلز با استفاده از بوته‌های فلزگدازی و در درجه حرارت کم و پیش کنترل شده یکی از شاخص‌های مهم تولید فلز مس در تل ابلیس است. به‌طوری‌که روش استفاده از بوته‌های فلزگری در دیگر مناطق نامعمول بوده و این روش فقط در تل ابلیس کرمان صورت می‌گرفته است.

در امر فرایند تولید فلز تخلیص مس امری به مراتب مشکل‌تر و تخصصی‌تر بوده و احتیاج به دقت و تکنیک خاصی داشته است. به همین منظور صنعت‌گران تل ابلیس می‌بایست درجه حرارت بخصوصی (کنترل شده) در بوته‌ها تولید می‌نمودند؛ به‌طوری‌که حرارت کمتر از میزان معین برای تخلیص مس ناکافی بوده و حرارت بیشتر باعث ذوب سفال بوته و یا ذوب فلز مس می‌شده است، که تولید چنین درجه حرارت مشخص وثابتی، احتیاج به کنترل میزان هوای دمیده شده بوده است، که این تکنیک فقط توسط فلزگران دهکده ابلیس در دوران مس و سنگ انجام می‌گرفته است.

امید است با انجام مطالعات تکمیلی و ادامه کاوش‌های باستان شناختی در دیگر بخش‌های استان کرمان به نتایج مهمی در زمینه فرایند تولید مس دست یابیم.