فردای کرمان ـ رضا ریاحیان: امروزه شعار، نماد و برندینگ هر منطقه در جهت توسعه پایدار، ازجمله صنعت گردشگری حائز اهمیت است. به طور مثال در حوزه تاریخی و گردشگری، یزد به عنوان شهر بادگیر، قنات و دارالعباده و اصفهان به مناره، گنبد و نصف جهان معروف هستند. کرمان با توجه به غنای تاریخی، فرهنگی و طبیعی دارای عنوانهایی از قبیل بهشت معادن ایران، سرزمین شگفتیهای پنهان و دارالامان معروف است. در حال حاضر نیز به دلیل اهمیت موضوع، سیاستگذاران و مسئولان اجرایی استان اقداماتی در زمینهی تعیین برندینگ کرمان انجام دادهاند که میتوان به شعار لبخند دنیا به کرمان 1405و کرمان برفراز توسط استاندار محترم اشاره کرد. در یاداشتی مختصر به این موضوع از جنبهی پتانسیل تاریخی کرمان پرداخته تا به فهمی روشن در این خصوص دست یابیم.
استان کرمان با وجود موقعیت مکانی خاص (دروازه ورودی به شرق آسیا) و تنوع اقلیمی (دشت، بیابان، کویر و کوهستان) در شکلگیری آثار تاریخی از نظر کارکرد، دارای تنوع و آثار منحصر به فرد است. بهطوریکه میتوان گفت تمامی آثار تاریخی شناسایی شده در این استان با کل ایران از نظر کارکرد دارای شباهتهایی در کمیت و کیفیت است،که در بعضی مواقع از نظر کیفیت شاخصترین آثار تاریخی فرهنگی ایران و جهان محسوب میشوند.
کرمان با دارا بودن بیش از سه هزار اثر تاریخی فرهنگی، حدود 850 اثر ثبت ملی و 11 اثر ثبت جهانی در بخشهای ملموس (بنا، تپه، محوطه و قنات)، ناملموس (مردم شناسی و صنایع دستی)، طبیعی و گردشگری یکی از مناطق پیشتاز آثار جهانی ایران محسوب میشود. این آثار شامل ارگ بم و منظر شهری آن، باغ شاهزاده ماهان به صورت پرونده زنجیرهای تحت عنوان باغ ایرانی، منظر فرهنگی روستای دستکند میمند، قنوات شش مقسم جوپار(گوهر ریز)، اکبرآباد و قاسمآباد بروات بم، کاروانسراهای گنجعلیخان کرمان و چاه کوران راور، بیابان لوت، شهر جهانی گلیم شریکیپیچ سیرجان و روستای شفیع آباد شهداد میشوند.
برپایهی مطالعات باستانشناختی صورت گرفته در این استان، آثار شاخصی در همهی ادوار مختلف تاریخی فرهنگی وجود دارد. این موضوع نشان دهندهی جایگاه مهم سرزمین کرمان و نقش موثر و فعال در تحولات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی ایران در تمامی دورانهای باستانی است. همچنین به نقل از مرحوم دکتر باستانی پاریزی استاد برجسته تاریخ و فرهنگ، اگر کسی تاریخ کرمان را مطالعه کند،گویی که تاریج جهان را خوانده است.
از مهمترین آثار باستانی کرمان میتوان به دورهی پارینه سنگی (محوطههای دشت ماهان، بردسیر و جیرفت)، نوسنگی (تپه گاوکشی اسفندقه جیرفت و تل آتشی بم)، مس و سنگ (تل ابلیس بردسیر و تپه یحیی صوغان ارزوئیه)، مفرغ (محوطه شهداد و کنار صندل جیرفت)، ماد ( بخشهایی از ارگ بم)، هخامنشیان (محوطههایی در حوزه فرهنگی هلیلرود جیرفت)، اشکانیان (گورستان رمشک جازموریان)، ساسانیان (ارگ بم، قلعه دختر و اردشیر کرمان و چهار طاقیهای ارزوئیه)، قرون اولیه اسلامی (محوطههای اسلامی غبیرا بردسیر، دارزین بم و شهر قدیم سیرجان) قرون میانی اسلامی (محوطه کمادین و دقیانوس جیرفت)، سلجوقیان (مسجد امام یا ملک سابق)، ایلخانیان و حکومت محلی قراختائیان (مجموعه قبه سبز شهر کرمان)، مظفریان (مسجد جامع کرمان) صفویه (مجموعه گنجعلیخان و کاروانسراهای مسیر ارتباطی شمال ـ جنوب و شرق ـ غرب کرمان) و قاجاریه (بافت و خانههای تاریخی شهر کرمان) اشاره کرد.
در این میان آنچه از بررسیهای باستانشناختی صورت گرفته در کرمان استنتاج میشود وجود آثاری با مفهوم کارکرد قلعه و ارگ به نسبت بیشتر به دیگر آثار مشهود است. شکلگیری قلاع به دو عامل اقلیم و امنیت بستگی دارد. منابع آب نقطهای و محدویتهای اقلیمی موجب پراکندگی و ایجاد فاصله بین سکونتگاهها از جمله قلعهها در منطقه کرمان شده است. بهطوریکه در هر شهرستان، بخش و روستاها با توجه به جبر محیطی تعداد قابل توجهی با کارکرد تدافعی و امنیتی از قلعه، ارگ، برجهای دیدهبانی و خانههای اربابی دارای برج بارو، قلعه و کاروانسرا وجود دارد. به عنوان مثال در حاشیه غربی و جنوبی بیابان لوت (بخش کویری) که شامل راور، شهداد، بم، فهرج، نرماشیرو ریگان میشود بیش از 140 اثر با کارکرد قلعه وجود دارد، که پژوهش مستقلی در این زمینه توسط آقایان عرفان امیر آذر و علیرضا انیسی انجام گرفته است.
از مهمترین بناهای با کارکرد حفاظتی و تدافعی در کرمان میتوان به ارگ بم، ارگ راین، قلعه دختر و اردشیر کرمان، قلعه دختر جاده زرند، قلعه سموران جیرفت، قلعه کهنوج، قلعه منوجان، قلعه رموک شهداد، قلعه کاروانسرای شفیعآباد شهداد، رفسنجان، خانه اربابی چهار برج زرند، قلعه گورچوئیه، قلعه سنگ سیرجان، قلعه میمند، ارگ انار، قلعه داوود آباد انار، قلعه بیاض، قلعه روستای ده میرزا راین اشاره کرد که علاوه اینها تعداد زیادی نیز در کل استان کرمان با نامهای محلی پراکنده هستند.
وجود بناهایی با کارکرد حفاظتی و امنیتی در گستره استان کرمان با توجه به شرایط اقلیمی و موقعیت مکانی نشان دهندهی سازگاری و تعامل انسان با محیط پیرامونی (جبر محیطی) است. به طوریکه بشر در این منطقه از ایران با شناختی صحیح از چالشها و فرصتهای اطراف خود توانسته سکونتگاههایی متناسب با این شرایط ایجاد کند، که بیشتر به سمت احداث بناهایی با کارکرد تدافعی و امینتی رفته است. شاید اطلاق عنوان دارالامان برای کرمان با توجه به تعداد کثیر قلعه و ارگ مناسب بوده است. پرداختن به این موضوع نیاز به جزئیات بیشتر است که در این یاداشت مختصر مجال آن نیست.
با این وجود، در پایان میتوان اظهار داشت با توجه به کثرت آثار و ابنیهی باستانی با کارکرد امنیتی و تدافعی در حوزه جغرافیایی کرمان، مناسبترین شعار و یا برندینگ در حوزهی تاریخی «کرمان سرزمین قلعه و ارگ» پیشنهاد میشود؛ اگرچه همچنان انجام مطالعات هدفمند در زمینهی گونههای مختلف آثار با کارکرد امنیتی ضروری به نظر میرسد.
نظر خود را بنویسید