تعامل انسان با طبیعت و اولین پرچم جهان در شهداد

فردای کرمان ـ رضا ریاحیان: متمدن شدن بخشی از روند تکاملی زندگی بشر بوده و امروزه نیز شاخص ارزیابی مهمی در تحولات سیاسی و اجتماعی انسان محسوب می‌شود. بعد از دوران روستانشینی (مس و سنگ) انسان به تغییراتی شگرف دست یافت که نشان دهنده ورود به عصر جدیدی از زندگی خود بود که به عصر تمدن و یا شهر نشینی معروف است. سرزمین کرمان نیز به مانند دیگر مناطق جهان و ایران وارد عصر تمدن (شهرنشینی) شده است. در ادامه‌ی سلسله یاداشت‌های سفر به لایه‌های تاریخ که تاکنون هفت یادداشت در این خصوص انتشار یافته (فردای کرمان)، به این موضوع پرداخته تا به فهمی روشن از آن دست یابیم.

عصر شهرنشینی حدود پنج هزار سال پیش (هزاره سوم پیش از میلاد) در ایران شروع شده و انسان وارد دوران جدیدی از زندگی شده و به عبارتی از این تحولات تحت عنوان دومین انقلاب بشر یاد می‌شود. این دوران دارای شاخص‌هایی است که از مهمترین آنها می‌توان به آغاز نگارش و کتابت (آوایی و الفبایی)، تولید اولین آلیاژ (مفرغ یا برنز)، شگل‌گیری روابط تجاری و اقتصادی با مناطق دور دست، شکل‌گیری جامعه طبقاتی، آغاز شکل‌گیری حکومت‌ها، معماری پیچیده (بافت) و عظیم،  تولید و رواج مهر تجارت (نشانه مالکیت)، تکامل هنر در ابعاد مختلف، ساخت معابد (زیگورات) اشاره کرد.

سرزمین ایران و کشورهای اسیایی ازجمله عراق، هند، پاکستان و ترکمنستان دارای آثار و شواهد باستان‌شناسی شاخصی از دوران شهرنسینی جهان هستند و سهم مهمی در تحولات و روند تکاملی انسان از دوران روستانشینی به شهرنشینی دارند. از مهمترین سکونتگاه‌های این دوره در حوزه سرزمینی ایران می‌توان به تپه حصار دامغان، شهر سوخته زابل، محوطه کنار صندل جیرفت و محوطه شهداد اشاره کرد.

در سال 1346 گروه مطالعات موسسه جغرافیایی دانشگاه تهران در مکانی در محدوده بیابان لوت به نام چاله تکاب آثار و شواهد از قطعات پراکنده سفال شناسایی کرد که پس از بازگشت به تهران و ارائه این شواهد به اداره کل باستان شناسی وقت ایران، زنده‌یاد علی حاکمی در سال 1347 به همراه گروه جغرافیایی به شهداد اعزام شد و پس از بررسی شواهد میدانی همچنین مشخص شدن اهمیت و جایگاه شهداد از منظر پیشینه تاریخی فرهنگی، گروه مطالعات باستان شناسی دشت لوت تشکیل و به مدت هشت سال(1348-1356) بررسی و کاوش‌های باستان‌شناسی در محوطه باستانی شهداد به سرپرستی علی حاکمی انجام شد.

در ادامه نیز توسط زنده‌یاد میرعابدین کابلی در این محوطه پژوهش‌های باستان‌شناسی صورت گرفت که حاصل این مطالعات منجر به شناسایی شهری باستانی مربوط به هزاره سوم پیش از میلاد (دوران مفرغ) در حاشیه غربی بیابان لوت با عناصر شاخصی از قبیل گورستان، محله کشاورزان، محله فلزکاران و صنعتکاران شد.

از شواهد و آثار تاریخی فرهنگی شاخص شناسایی شده در محوطه شهداد می‌توان به اشیاء سنگ مرمر، سنگ کلریت(صابونی)، مفرغی، سفالی، مهره‌های عقیق و لاجورد، مجسمه‌های نیم‌تنه گل خام(24 عدد)، کوره‌های ذوب فلز، ظروف برنزی با نقوش مار، آهو و ماهی و از همه مهمتر درفش شهداد (پرچم) اشاره کرد که پرداختن به هر کدام از آنها نیاز به پژوهش‌های مستقل است که در این یاداشت مجال آن نیست، به همین منظور جهت اطلاعات بیشتر ارجاع می شود به کتاب گزارش هشت فصل بررسی و کاوش در شهداد( دشت لوت) تالیف علی حاکمی به کوشش محمود موسوی انتشارات پژوهشگاه میراث فرهنگی.

در خلال کاوش‌های 1348 در بخش غربی گورستان اصلی شهداد شیئی بسیار جالبی پیدا شد که بعد با نام استاندارد (درفش و پرچم) شهداد خوانده شد. میله درفش حدوده 120 سانتیمتر طول دارد و ابعاد صفحه آن 24×24 سانتیمتر می‌باشد. بالای میله درفش مجسمه عقابی در حال پرواز نصب شده است. میله پرچم داخل پایه‌ای به شکل مخروطی به ارتفاع 13 سانتیمتر قرار دارد. خلاصه توصیف نقوش صفحه درفش را به شرح ذیل می‌توان تفسیر کرد. در فضای باز و در زیر یک آسمان ابری و در عین حال با خورشید تابان ایزدبانویی روی یک صندلی در نخلستان در زیر یک دخت نخل نشسته و در حال دریافت هدیه از سه زن می‌باشد. باغ با خطوطی که تجسم دیوارهاست و نیز دایره‌هایی که نشانه فواره هستند، ترسیم شده است. در خارج از باغ دو شیر آماده حمله به گاوی هستند و خورشید که نمادی از ایزد خالق روشنایی و پاکی است. کشف استاندارد شهداد که بیشتر نشانه‌هایی از درفش(پرچم) دارد، تاکنون قدیمی‌ترین پرچم جهان از آن یاد می‌شود.

شاید بتوان گفت کشف محوطه باستانی شهداد در حاشیه کویر لوت یکی از مهمترین دستاوردهای باستان‌شناسی ایران و جهان محسوب می‌شود. شکل استقرار و روند تکاملی و جابجایی در این محوطه در جهان منحصر به فرد است؛ به طوری‌که در اکثر مکان‌های باستانی استمرار سکونت‌گاه‌های جوامع گذشته به صورت عمودی بر روی هم شکل می‌گیرند و به صورت تپه باستانی نمایان می‌شوند ولی در محوطه شهداد به دلیل جبر محیطی (بیابان لوت) استمرار و جابجایی سکونت‌گاه‌ها به صورت افقی می‌باشد؛ به این شیوه که با پیشروی شن‌های روان و جبر محیطی لوت جابجایی جوامع در این مکان به طرف ارتفاعات و شهر کنونی شهداد است که این روند تکاملی در ادوار مختلف تاریخی فرهنگی (مس و سنگ، مفرع و اسلامی) در این منطقه منحصر به فرد است. به همین دلیل می‌توان گفت در حاشیه‌ی کویر لوت تعامل انسان با طبیعت به شکل سازنده‌ای شکل گرفته است.