فردای کرمان ـ رضا ریاحیان: باغ بیرم‌آباد یکی از آثار تاریخی فرهنگی شاخص کرمان مربوط به دوران صفویه و قاجاریه محسوب می شود. سال‌ها درب آن برروی بازدید کنندگان بسته بوده و این موضوع به عنوان یک مطالبه عمومی مطرح شده است. اخیرا با پیگیری فعالان حوزه میراث فرهنگی و گردشگری، همچنین دستور استاندار محترم و همکاری میراث فرهنگی، اوقاف و شرکت ملی مس اقدامات مناسبی در زمینه ساماندهی، مرمت و ایجاد زیرساخت گردشگری این باغ در حال انجام است. اخیراَ به درخواست و اتفاق فعالان میراث فرهنگی وگردشگری بازدیدی از باغ مذکور داشتم و شناخت نسبی از روند آماده سازی دست یافتیم. به منظور اگاهی بخشی در یاداشتی کوتاه به این موضوع پرداخته‌ام تا به فهمی روشن از آن دست یابیم.
در اوایل عصر صفویه (شاه اسماعیل) ایل افشار به سرکردگی بیرام بیگ از خراسان به کرمان کوچ کردند و در این استان ساکن شدند. باغ بیرم‌آباد در این زمان احداث و مقر حکومتی و تفریحی این ایل قرار گرفت. در دوران شاه عباس این باغ در حوزه قلمرویی گنجعلیخان حاکم وقت کرمان تعلق گرفت. همچنین تغییراتی در باغ صورت گرفت همچنین به نقل برخی منابع این باغ علاوه بر مقرحکومتی و تفریحی کاربرد دیوان خانه نیز داشته است.
با غ بیرم‌آباد در دامنه از امتداد شرقی ارتفاعات صاحب زمان (شیوشگان) در جنوبی‌ترین بخش آن واقع است. جهت این باغ شمالی ـ جنوبی و جبهه شرقی آن ارتفاعات و جبهه غربی آن رودخانه فصلی قرار داشته است. مساحت تقریبی باغ حدود 5 هکتار می‌باشد و دارای عناصر اصلی از قبیل دیوار حصار، برج دیده‌بانی، سردر ورودی، کوشک مرکزی (صفویه)، عمارت شاه‌نشین (قاجاریه)، حمام، آب انبار ، عمارت حوض‌خانه و درختان کهن‌سال کاج می‌باشد. در این میان کوشک صوفیه باغ براثر زلزله دهه 50 شمسی دچار آسیب شده است. موقعیت قرار گیری این باغ برخلاف شکل‌گیری باغ ایرانی بوده که این موضوع ریشه در تفکر و اختیار سازنده و جبر محیطی اطراف آن دارد که پرداختن به آن در این یاداشت مجالی نیست. برای اطلاعات بیشتر رجوع کنید به مقاله دکتر فریبا کرمانی با موضوع بازبینی طرح باغ صفوی: باغ بیرم‌آباد کرمان، انشار یافته در فصلنامه اثر دوره 42 شماره 2 سال 1400
دراین میان شواهد مهم باستان‌شناسی در این باغ وجود داشته که اطلاعات مهمی در زمینه روند معماری آن ارائه می داده که متاسفانه بخشی از آنها از بین رفته است. یکی از آنها که خوشبخانه توسط میراث فرهنگی محافظت می‌شود قطعه سنگ مرمری است که طبق روایت کارشناسان میراث فرهنگی از جمله مرحوم مهندس نظریان مدیر وقت اداره کل میراث فرهنگی کرمان و اسلام‌پناه پژوهشگر برجسته کتیبه‌های اسلامی سنگ یادبود بنای باغ در زمان گنجعلیخان است.
طی سال‌های گذشته در زمینه‌ی مرمت و احیاء اقداماتی با همکاری اداره کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی کرمان و اداره کل اوقاف و امور خیریه استان انجام شده است. بر پایه‌ی این اقدامات ساختمان عمارت حاکم‌نشین و بنای حوض‌خانه مرمت و احیاء شده‌اند؛ همچنین بخش‌هایی از محورهای اصلی باغ نیز ساماندهی شده، ولی از نظر کیفی این فعالیت‌ها دارای نواقصی هستند.
در حال حاضر شرکت عمران‌گستر آذین کویر زیرمجموعه شرکت ملی مس به عنوان بهره‌بردار باغ با همکاری میراث فرهنگی، استانداری و اداره اوقاف در حال آماده‌سازی باغ جهت بازدید از گردشگران می‌باشد. در این میان شرکت مهندسان مشاور ایوان نقش جهان با سابقه طولانی در تهیه طرح‌های شهرسازی، مرمت و احیاء مجموعه‌های تاریخی کشور به عنوان مشاور طرح در حال تهیه طرح جامع در زمینه‌ی حفاظت، مرمت، ساماندهی و ایجاد زیرساخت باغ مذکور است.
آنچه از شواهد میدانی استنتاج می‌شود اقدامات مناسبی توسط شرکت ملی مس درحال انجام است، ولی به دلیل گستردگی باغ و پیچیدگی قوانین و مقررات حفاظت، مرمت و احیاء عناصر تاریخی فرهنگی داخل محوطه‌ی باغ، تعیین زمان دقیق به منظور آماده‌سازی باغ بیرم‌آباد جهت بازگشایی و بازدید گردشگران دشوار به نظر می‌رسد.
بهر حال بازدید از هر اثر تاریخی فرهنگی از جمله باغ بیرم‌آباد و همچنین افزایش مدت ماندگاری در مقصد گردشگری نیاز به ایجاد زیرساخت‌هایی از قبیل رستوران، کافه، فروشگاه‌های صنایع دستی، سرویس بهداشتی، مبلمان، تابلوهای راهنما، تعیین مسیرهای بازدید، ایجاد پارکینگ و مدیریت فضای سبز می‌باشد که در حال حاضر باغ بیرم‌آباد در هر کدام از بخش‌ها دارای نواقصی است که در حال حاضر این نواقص ازجمله مدیریت، ساماندهی و هرس فضای سبز در حال رفع و تکمیل شدن می‌باشد. برای نمونه باغ شاهزاده ماهان جهت بازدید گردشگران اکثر این زیرساخت را دارد که همواره در رتبه‌ی بیشترین بازدید کنندگان ایرانی و خارجی قرار دارد. به همین دلیل باید صبور باشیم تا بهره‌بردار باغ بیرم‌آباد خارج از هرگونه حاشیه، با برنامه‌ریزی مناسب بتواند در زمینه‌ی ایجاد این زیر ساخت‌ها اقدامات مناسب و هدفمندی انجام دهد.
امیدواریم با آماده‌سازی باغ بیرم‌آباد پس از چند دهه، به عنوان مقصد جدیدی به مقاصد گردشگری استان اضافه شود و مدت ماندگاری حضور گردشگر را در کرمان افزایش دهد.
نظر خود را بنویسید