فردای‌کرمان – گروه جامعه: ابنیه و متون کهن تاریخی نشان می‌دهند پهنۀ کرمان در گذشتۀ دور، بخش مهمی از شاهراه باستانی «جادۀ ادویه» بوده است؛ مسیری که به‌گفتۀ جمشید روستا، عضو هیات علمی دانشگاه شهید باهنر کرمان، برخلاف جادۀ ابریشم عمدتاً دریایی بوده و کالاهای تجاری بارگیری‌شده از بنادر چین و هند، پس از تخلیه در تیس و هرمز کهنه، از طریق جیرفت، بم و کرمان به مرکز ایران و جادۀ ابریشم متصل می‌شده است.
پیوند تاریخی ایران و هند
بنا به گفتۀ پژوهشگر و معاون اداره کل توسعه گردشگری داخلی وزارت میراث‌فرهنگی که در سال‌های اخیر کوشش‌های فراوانی برای احیای برند جادۀ ادویه در کرمان داشته است، شواهد باستانی و تاریخی متعددی وجود دارد که نمایانگر ارتباطاتِ بین تمدنیِ ایران و هند است.
محمد جهانشاهی در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنا کرمان (اسما پورزنگی‌آبادی) در این‌باره اظهار کرد: «مثلا از کاوش‌های باستان‌شناسی در کُنارصندل جیرفت مُهر استوانه‌ای مرمرینی به دست آمد که نشانه‌های مخصوص مهرهای تمدن رود سِند در آن وجود دارد و نشان می‌دهد تبادلات تجاری بین این تمدن‌ها از آن روزگاران وجود داشته است».
وی ادامه داد: «در سایت باستانی «تپه یحیی» واقع در ارزوئیه استان کرمان که از هزارۀ پنجم قبل از میلاد سکونتگاه بوده نیز کارگاه‌های ظروف کلرویت شناسایی شده در حالی که در بین‌النهرین و تمدن‌های رود سند هم نمونه‌هایی از این ظروف گزارش شده است و نشان می‌دهد شبکۀ توزیع کالا در مقیاس منطقه‌ای در آن دوران فعال بوده و کرمان در بین این ۲ جغرافیای تمدنی رود سند و بین‌النهرین نقش راهبردی داشته است».
جهانشاهی تاکید کرد: «شواهد باستان‌شناسی در محوطه‌های تمدن رود سند، دشت جیرفت و تپه یحیی در کرمان و شهر سوخته در سیستان‌وبلوچستان و مناطق باستانی جنوب‌غرب ایران تا بین‌النهرین، گویای پنج هزار سال ارتباط و تبادل و تعامل بین این مناطق است».
جای خالی شواهد باستان‌شناسی
نادر علیدادی‌سلیمانی، دکترای باستان‌شناسی نیز دربارۀ قدمت دقیق جادۀ ادویه با تاکید بر اینکه منابع موثقی در این‌باره نداریم، اظهار کرد: «جادۀ ابریشم از شمال‌شرق ایران و از سمت افغانستان وارد ایران شده و از جنوب دریای خزر به سمت ترکیه و اروپا می‌رفته است. زنده‌یاد استاد باستانی‌پاریزی برای نخستین‌بار از جاده‌های ادویه نام می‌برد و می‌گوید جاده‌هایی فرعی بودند که به جاده ابریشم متصل می‌شدند و کالاها را از طریق آن جابه‌جا می‌کردند».
وی افزود: «اما آثار و شواهد باستان‌شناسی در این‌باره نداریم. در دوره‌هایی با سرزمین ادویه یعنی هند مراوداتی داشته‌ایم. در دورۀ قاجاریه کرمان ارتباط قوی با شبه‌قاره هند داشت و اکنون هم کاروانسرای هندوها در مجموعۀ بازار تاریخی شهر کرمان را داریم که تاییدکنندۀ روابط گستردۀ تجاری بین این مناطق در آن روزگار بوده است».
علیدادی‌سلیمانی ادامه داد: «دربارۀ جاده ادویه، ما هیچ شواهد باستان‌شناسی و منابع کتابخانه‌ای نداریم و نمی‌توانیم دقیق بگوییم که از چه دورانی در این مسیر ترددهای تجاری وجود داشته است».
مسیر دریایی تجارت
در این‌باره، دکترای تاریخ، عضو هیات علمی و رئیس گروه تاریخ دانشگاه شهید باهنر کرمان بیان کرد: «آنچه که باستان‌شناسان می‌گویند درست است چون داده‌های باستان‌شناسی شوربختانه در این خصوص بسیار کم است به این دلیل که پژوهش و گمانه‌زنی و کاوش چندانی انجام نشده است ولی منابع تاریخی این شکاف را پوشش می‌دهند».
جمشید روستا سپس دربارۀ جاده ادویه اطلاعاتی را ارائه کرد که می‌تواند ردّی از این مسیر تاریخی را برای ما روشن کند.
وی در پاسخ به این پرسش که آیا جاده ادویه از ابریشم قدیمی‌تر است یا این جاده، شاخۀ فرعی ابریشم (با قدمت بیش از ۲ هزار سال) بوده است؟ گفت: «ما هم جاده ابریشم و هم ادویه را به‌عنوان مسیرهای باستانی داشته‌ایم. جاده ابریشم بیشتر در مسیرهای خاکی و زمینی بوده که از «خان بالِق» چین شروع می‌شده و بعد از گذر از مغولستان و آسیای مرکزی و نواحی ماوراء‌النهر به ایران می‌رسیده و از ایران عبور کرده و به نواحی ترکیه امروزی می‌رفته که به آن آسیای صغیر یا بلاد روم می‌گویند و در ادامه هم به بنادری در ایتالیا می‌رسیده است».
عضو هیات علمی دانشگاه باهنر کرمان افزود: «به‌جز جاده ابریشم که بسیار کهن است و آن را مربوط به چین باستان و ایران باستان می‌دانیم، جاده ادویه هم مسیری قدیمی و باستانی دارد اما برخلاف جاده ابریشم که مسیر خاکی است، مسیری دریایی بوده و بخش عظیم آن از دریا عبور می‌کرده است».
روستا ادامه داد: «جاده ادویه از نواحی شرق چین که در منابع به بندر زیتون معروف است آغاز می‌شده، از این بندر کالاهای تجاری به نواحی جنوب‌شرق آسیا می‌رسیده و از دریا گذر می‌کرده و از نواحی کهن سنگاپور و اندونزی امروزی گذر می‌کرده و به نواحی شرقی هند می‌رسیده و کالاهایی مانند فلفل، زنجبیل و میخک و بسیاری از ادویه‌های دیگر خوراکی و دارویی و یا ویژۀ رنگرزی بارگیری می‌شده و به بنادر جنوبی و غربی هند می‌رفته و در این مناطق هم، کالاهای دیگری بارگیری و سپس به نواحی داخلی ایران منتقل می‌شده است».
روستا با بیان اینکه این مسیر از سمت دریای عمان وارد ایران می‌شده است، اظهار کرد: «۲ نکته باید مورد توجه قرار گیرد؛ یکی اینکه بخشی از مسیر جاده ادویه از سمت دریا و بخشی از سمت خشکی ربطی به ایران و به‌ویژه کرمان دارد».
وی توضیح داد: «لنج‌ها و کشتی‌ها از دریای عمان، کالاها را به ۲ بندرگاه در نواحی جنوبی ایران می‌رساندند. یکی از آن‌ها، بندر «تیس» بندرگاهی در هفت کیلومتری چابهار امروزی بوده است که کالاها در آن پیاده می‌شده و بندرگاه دیگر، بندر هرمز کهنه، در حوالی میناب امروزی است».
این دکترای تاریخ افزود: «کالاهایی که در بندر تیس پیاده می‌شد از منطقۀ مکران (نواحی جنوبی سیستان و بلوچستان) به نواحی نرماشیر و بم در کرمان می‌رسید و سپس به سمت شهر کنونی کرمان می‌آمد که در دوران کهن به آن بردسیر یا به‌اردشیر می‌گفتند. این کالاها از این مسیر به کوهبنان و راور و از آنجا، بخشی به سمت یزد، اصفهان و مرکز و شمال‌غرب ایران و بخشی به سمت خراسان می‌رفت. می‌توان گفت این کالاها بعضا به جاده ابریشم متصل می‌شده که از نواحی شمال‌شرق وارد ایران می‌شد».
روستا بیان کرد: «کالاهایی که در بندر هرمز کهنه پیاده می‌شد به سمت منوجان در کرمان روانه شده و بعد به جیرفت می‌رسید».
شهر تجاری تاریخی
وی افزود: «یک شهر بارانداز تجاری در حوالی جیرفت ساخته بودند که به ویژه در دوران سلجوقیان در هزار سال پیش پررونق بوده و به آن کُمادین یا قُمادین می‌گفتند. کالاها در این شهر باراندازی شده و تاجران هم در آن رفت‌وآمد داشتند».
عضو هیات علمی دانشگاه باهنر کرمان با بیان اینکه یافته‌های باستان‌شناسی به‌دلیل عدم کاوش و پژوهش از این قضیه حمایت نمی‌کند اما در منابع تاریخی می‌توان شواهدی را یافت، گفت: «مثلا در کتاب‌های «بدایع‌الازمان فی وقایع کرمان» و «عِقدُالعُلی للموقف‌الاعلی» نوشته ابوحامد کرمانی اشاره می‌کند که در منطقه‌ای در اطراف جیرفت، تاجرانی از هند و ارمن و زنگبار و چین و دیگر مناطق، در همین مسیر تجاری برای خود حجره خریده بودند و کالاهایی که از سمت چین و هند و زنگبار می‌آمد آنجا باراندازی می‌شد».
روستا اظهار کرد: «نکتۀ دیگری که گفتۀ ما را دربارۀ جاده ادویه تا حد بیش‌تری روشن می‌کند این است که نه فقط در دوران سلجوقیان بلکه در دوران قراختاییان و زمان حکومت ترکان‌خاتون و بعد در دوران صفویه و گنجعلی‌خان هم، نمودهایی از رونق تجاری در کرمان داریم که کالاها در مسیرهای مختلف جابه‌جا و باراندازی می‌شد و به اقصی‌نقاط ایران می‌رفت».
وی افزود: «شواهدی که بر این نظرات صحه می‌گذارد، کاروانسراهای دورۀ صفویه است. در این دوره که نسبت به سلجوقی و قراختایی به ما نزدیک‌تر است، اوضاع کرمان آرام است و تجارت رونق زیادی داشته است».
رئیس بخش تاریخ دانشگاه باهنر کرمان ادامه داد: «شوربختانه از کاروانسراهای دوران سلجوقی و قراختایی در کرمان چیزی نمانده است اما از دوران صفویه به‌دلیل ساخت کاروانسراهای بیشتر، ثبات سیاسی و نزدیکی دوران صفویه به ما نسبت به سلجوقی و قراختایی، کاروانسراهایی برجای مانده است».
روستا با اشاره به تعدد کاروانسراها و تیمچه‌ها و سراها در مجموعۀ بازار تاریخی کرمان خاطرنشان کرد: «در بازار تاریخی شهر کرمان بیش از ۱۰ کاروانسرای با قدمت صفویه و قاجاریه داریم که نشان می‌دهد رونق تجاری زیادی وجود داشته که این تعداد کاروانسرا احداث شده است».
وی اضافه کرد: «این روندی است که به ما تا حد زیادی کمک می‌کند تا با بهره‌گیری از منابع تاریخی وجود تجارت و جاده ادولیه را تایید کنیم».
توسعۀ تجارت با سلطه بر کیش
عضو هیات علمی دانشگاه باهنر کرمان در بخش دیگری از این گفت‌وگو، به یک رخداد تاریخی مهم اشاره و بیان کرد: «شاید جالب باشد که بدانید یکی از نخستین حکومت‌هایی که تلاش می‌کند برای نخستین‌بار به «کیش» در جنوب ایران به‌عنوان جزیره توجه کند و آن را به مسیر تجاری موجود پیوند بزند، سلجوقیان کرمان است».
روستا با بیان اینکه ملک تورانشاه پسر ملک قاورد سلجوقی، کیش که آن زمان به آن جزیره «قیس» می‌گفتند را فتح می‌کند، توضیح داد: «وقتی که کیش را فتح می‌کند گروهی به نام بنی‌قیصر در آن جزیره زندگی می‌کردند که مردمان محلی بودند. ملک تورانشاه آن‌ها را مطیع خود کرده و ثروتی هم به کیش تزریق می‌کند و بدین‌ترتیب، این منطقه به یک جزیره تجاری تبدیل می‌شود».
وی افزود: «در کنار بندرگاه‌های تیس و هرمز کهنه که شرح آن رفت، اضافه شدن این جزیره تحت سلطه کرمان، کمک می‌کند این منطقه در جاده ادویه و تجارت جهانی آن روزگار نقش بیش‌تری داشته باشد».
این دکترای تاریخ ادامه داد: «از طرفی، سلجوقیان کرمان آن‌قدر قدرت داشتند که در قرن پنجم هجری‌قمری بنادر عمان هم زیر سلطه سلجوقیان قرار می‌گیرد. این بندرگاه‌ها در پیرامون کرمان، پازل تجارت این ایالت را تکمیل و اوضاع تجاری را به بهترین وجه رقم می‌زند».
ادویه زیر سایه ابریشم
نویسندۀ کتاب «جغرافیای تاریخی شهر کرمان در دوران میانه» در پاسخ به این پرسش که آیا شواهدی تاریخی وجود دارد که مشخص کند جاده ادویه قدیمی‌تر از ابریشم بوده یا خیر؟ گفت: «قطعا هر ۲ این جاده‌ها بسیار کهن و قدیمی هستند. دربارۀ اینکه جاده ادویه قدیمی‌تر بوده یا نه؟ مدارک دقیقی نداریم».
وی افزود: «دربارۀ جاده ابریشم بسیار کار و تبلیغ شده اما جاده ادویه گمنام باقی مانده است. به همین دلیل، تا نام جاده‌های قدیمی می‌آید همه به سراغ ابریشم می‌روند. ما در اهمیت جاده ابریشم شک نداریم ولی در این هم تردیدی نیست که مسیر دریایی تجارت در روزگار گذشته نیز اهمیت فراوانی داشته است».
نام جادۀ تاریخی کرمان
نویسنده کتاب «تاریخ قراختاییان از آغاز تا فرجام» در پاسخ به این پرسش که ادویه نامی است که ما به این مسیر تجاری می‌دهیم یا در دوران گذشته هم این واژه به‌کار می‌رفته است؟ اظهار کرد: «آنچه که در منابع تاریخی آمده و من در منابع دوران سلجوقی به بعد می‌بینم، اشاره‌ای به این عنوان ندارند. مثلا ابوحامد کرمانی نمی‌گوید جاده ادویه بلکه می‌گوید جاده‌ای که تاجران در آن، از هند با خود ادویه و فلفل می‌آوردند».
روستا ادامه داد: «باید ببینیم هیچ منبع قدیمی وجود دارد که از واژه ادویه یا ابریشم استفاده کرده باشد یا خیر؟ آنچه که کاملا مشخص است اینکه ۲ نوع کالای مهم یعنی ابریشم و ادویه در این مسیر جابه‌جا می‌شده است. حتما ده‌ها و صدها کالای تجاری دیگر نیز در این مسیر بوده است. مارکوپولو در سفرنامه خود می‌گوید سلاح ازجمله نیزه و سرنیزه و شمشیر هم در طول این مسیر تجاری خریدوفروش می‌شد».
برند جاده ادویه منهای دانشگاه
وی در پاسخ به این پرسش که در سال‌های اخیر در کرمان تلاش‌هایی پراکنده انجام شده تا برند تجاری و فرهنگی جاده ادویه را احیا کنند. ارزیابی شما از این اقدامات چیست؟ گفت: «اتفاق خوبی است و ما هم حامی آن هستیم اما تا جایی که اطلاع دارم در حد حرف و پیگیری مانده است».
عضو هیات علمی دانشگاه باهنر کرمان افزود: «چند سال پیش و در دوران مدیریت اسبق میراث‌فرهنگی کرمان (سعید شاهرخی) قرار بود همایش جاده ادویه برگزار شود و ما مقاله هم برای آن ارسال کردیم ولی مسکوت باقی ماند و با تغییر مدیریت‌ها، دنبال نشد».
روستا ادامه داد: «ما گروه تاریخ و ایران‌شناسی و استادان برجسته‌ای را در دانشگاه باهنر کرمان داریم اما حتی یک‌بار هم نشده در این چند سال مراجعه‌ای شود که دربارۀ جاده ادویه نظر بدهید و کمک کنید».
وی تاکید کرد: «اگر می‌خواهیم برند جاده ادویه را احیا کنیم، اقدامات نباید در حد حرف و اسم و نمایش باشد، باید واقعا قدمی اساسی برداشته شود تا همه وارد عمل شویم و باستان‌شناسان و استادان تاریخ و اقتصاد دربارۀ این برند اظهارنظر کنند تا اطلاعات منسجم و علمی دربارۀ آن جمع‌آوری و منتشر شود».
نظر خود را بنویسید